Tôi là Lý Minh Giang — nhiều người biết tôi với cái tên Giang Biển Đảo. Hơn ba mươi năm sống ở Hòn Sơn, tôi làm đủ nghề của biển, trong đó có một nghề ít ai kể: bán xăng dầu giữa đảo.
Có một câu nói tôi nghe nhiều lần trong đời làm cây xăng ở đảo, mà lần nào cũng nhói: “Bán mà không lời bán chi.”
Người nói câu đó là bà con của tôi. Họ không sai. Chỉ là họ không nhìn thấy đằng sau mỗi lít xăng đổ vào bình ghe của họ là một chuyến đi vượt biển, là mấy ngày chờ con nước, là bao nhiêu thứ phí mà người bán phải tự gánh. Mà thật ra, không nhìn thấy mới là điều tôi mong. Bởi nếu họ phải nhìn thấy, nghĩa là họ đã phải trả thêm tiền.
Hôm nay tôi ngồi kể lại chuyện này, không phải để than. Chỉ là để ai đó hiểu — làm cái nghề tưởng đơn giản này, giữa một hòn đảo, nó gian truân theo cách rất riêng.
Bà con muốn ở lại bám đảo
Trước khi kể chuyện mình, tôi muốn nói về họ trước — vì họ mới là người hùng thật của câu chuyện này.
Bà con trên đảo, ngư dân Hòn Sơn, ai cũng có một mong muốn rất giản dị: được ở lại bám đảo, làm giàu trên chính mảnh đất quê hương mình. Đảo bây giờ đang là đảo du lịch đang lên. Du lịch phát triển thì bà con mới có sinh kế để ở lại, không phải bỏ xứ đi làm ăn xa.
Mà du lịch muốn chạy, ghe muốn ra khơi, máy phát muốn nổ — thì xăng dầu không được phép đứt. Nguồn cung phải đảm bảo, không gián đoạn. Tôi thương bà con ở chỗ đó. Họ trông vào sự phát triển của đảo để được ở lại. Và một phần rất nhỏ trong sự phát triển ấy, tình cờ, lại nằm trong tay một thằng làm cây xăng như tôi.
Một cây xăng mặt tiền giữa đảo
Tôi — Giang Biển Đảo — là dân làm ăn nhỏ. Công ty TNHH Tâm Chí Thiện, mở năm 2011, làm cây xăng trên đảo Hòn Sơn — có cả một trạm xăng nổi giữa biển để phục vụ ghe của ngư dân.
Cây xăng nằm ngay mặt tiền. Mà đất mặt tiền ở một hòn đảo du lịch thì anh chị biết rồi đó — vốn đầu tư cao hơn đất liền gấp nhiều lần.
Nói thật, đôi khi tôi tự cười mình một cái cười chua chát. Cũng mảnh đất mặt tiền đó, nếu đem làm du lịch thì chắc đã thu hồi vốn từ lâu. Còn để làm cây xăng, vốn cứ một ngày một mai một đi. Nhưng đảo cần một cây xăng ổn định hơn là cần thêm một cái homestay. Nên tôi vẫn ở đó.
Những mắt xích nối tiếp nhau giữa biển
Người trong đất liền khó hình dung một điều: cây xăng ở đảo phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn từ đất liền, chở bằng tàu dầu vượt biển ra.
Mà cái chuỗi đưa được dầu ra tới đảo là một dãy mắt xích nối tiếp nhau — mắt xích sau phải đứng chờ mắt xích trước. Nhà cung cấp phải có hàng và xác nhận. Tàu dầu chuyên dụng phải rảnh. Thủ tục, giấy tờ phải xong. Rồi mới tới chặng vượt biển — chặng này thì lệ thuộc con nước, thời tiết, cấp gió, chẳng ai cãi được trời. Ra tới nơi còn nhập kho, còn hao hụt dọc đường. Nếu bạn chưa từng thấy đêm biển Hòn Sơn, bạn sẽ khó hình dung được cái cảm giác chờ ghe giữa khuya — tôi đã kể trong bài tour câu mực đêm Hòn Sơn.
Trời êm, mọi khâu trơn tru, từ lúc đặt tới lúc nhận hàng cũng mất khoảng hai ngày. Nhưng chỉ cần một mắt xích kẹt — tàu bận, biển động, thủ tục vướng — hai ngày thành năm ngày, thành cả tuần. Người làm biển hiểu rất rõ cái cảm giác chờ một thứ mà mình không nắm được. Sóng to chưa hẳn cá nhiều, và đặt hàng rồi chưa hẳn có hàng.
Nghịch lý của cơ chế giá xăng dầu đo từ đất liền
Đây là phần tôi muốn nói thẳng — không trách ai, chỉ kể cho đúng.
Giá xăng dầu có một mức gọi là giá điều hành, do Liên Bộ công bố theo chu kỳ, thường là thứ Năm hàng tuần, tính bình quân giá thế giới khoảng bảy ngày. Đó là giá trần, áp dụng thống nhất cả nước. Có cơ chế Vùng 1 — bán đúng giá điều hành; và Vùng 2 — những nơi xa cảng, xa kho đầu mối, được phép bán cao hơn nhưng tối đa chỉ 2% (theo Nghị định 83/2014/NĐ-CP về kinh doanh xăng dầu).
Nghe thì hợp lý. Nhưng tôi ở đảo, tôi thấy một chỗ lệch.
Cái định nghĩa “xa cảng, xa kho” ấy chỉ tính khoảng cách trên đất liền. Công thức giá cơ sở chỉ tính chi phí từ nhà máy lọc dầu ra tới cảng. Còn cái chặng từ cảng vượt biển ra đảo — chặng tốn kém và bất trắc nhất — lại không nằm trong cấu thành giá. Hải đảo bị xếp chung nhóm với “đường gồ ghề, đèo dốc”, rồi áp cùng một cái trần 2% đó. Một hòn đảo cách bờ năm sáu chục hải lý có thể bị tính ngang với một huyện xa trong đất liền, dù chi phí thật sự cao gấp nhiều lần.
Rồi còn cái nghịch lý chu kỳ. Giá điều chỉnh theo nhịp của đất liền, nhưng hàng thì không ra tới đảo theo nhịp ấy. Tôi phải gom một lô lớn lúc biển êm, dùng cho hai ba tuần. Tới kỳ giá xuống, tôi vẫn đang bán lô nhập giá cao — bán theo trần mới thì lỗ. Tới kỳ giá lên, lô hàng rẻ đã bán hết từ đời nào. Người làm cây xăng ở đảo gần như luôn lệch pha với chu kỳ. Với một doanh nghiệp nhỏ vốn mỏng, lệch pha không phải là ăn vào lãi — mà là ăn vào vốn.
Trên giấy tờ, xây một cây xăng ở đảo không khác gì đất liền: cùng điều kiện, cùng thủ tục, cùng trần giá. Bình đẳng. Nhưng cái chi phí ngoài đảo phải gánh thì quá lớn. Bình đẳng trên giấy, mà thực chất thì không.
Tôi hay tự hỏi một câu, hỏi cho mình thôi: tính lại xem có bao nhiêu doanh nghiệp lớn chịu ra tới những đảo vùng xa? Người đủ vốn thường không ra, vì ra là lỗ, và họ có quyền chọn. Người ở lại phục vụ, hóa ra, lại là mấy doanh nghiệp nhỏ như tôi.
Đã có lúc tôi muốn ngưng bán
Tôi không phải thánh. Có những lúc buồn, tôi đã tính nghỉ bán cho rồi.
Tôi cũng từng thử đặt lợi ích mình lên trước: có lời thì bán, không thì ngưng. Nhưng nó không dễ như nghĩ. Cây xăng mà ngưng bán không lý do thì Quản lý thị trường, Sở Công Thương hỏi thăm ngay. Mình không được tự do ngưng, dù đang lỗ.
Và sâu hơn cái lỗ, là một nỗi sợ rất thật. “Tôi đã từng xa quê, tôi sợ lắm cái cảm giác phải xa quê.” Ngày nhỏ tôi đã rời đảo, lớn lên đi học đất liền, rồi mới quay về. Tôi biết cảm giác đứng ở phố mà lòng hướng về biển là như thế nào. Bỏ nghề thì có khi phải xa quê lần nữa — mà ở lại thì cũng chẳng có chỗ làm khác. Đứng giữa hai bên, có những đêm tôi thấy mình như chiếc ghe nhỏ giữa mùa giông, không biết neo vào đâu. (Tôi đã viết kỹ hơn về cuộc sống mùa hạn trên đảo Hòn Sơn — cái thiếu nước còn đáng sợ hơn thiếu xăng.)
Kinh doanh xăng dầu đảo: thuê từng chiếc ghe, chở từng lít
Cao trào của chuyện này rơi vào đợt thiếu hụt xăng dầu.
Lúc đó nguồn đứt, tàu lớn không ra đều. Tôi phải đi thuê từng chiếc ghe, chở từng lít xăng ra đảo. Mấy ngày mới gom được một chuyến. Và tôi vẫn bán đúng cái giá mình được phép bán — bao nhiêu loại phí thuê ghe, hao hụt dọc đường, tôi tự chịu hết.
Nếu chỉ một hai chuyến thì nói làm gì. Đằng này nó kéo dài. Dài đến mức tôi nhớ rõ cái mùi dầu, cái nắng, cái dáng mình đứng trông ghe về.
Đau nhất không phải là lỗ. Đau nhất là bán không đủ cho bà con, rồi còn bị mắng, bị la. Có người buông đúng cái câu mà tôi mở đầu bài này: “Bán mà không lời bán chi.”
Tôi nghe, tôi im. Vì biết giải thích cũng chẳng để làm gì. Người ta đang cần dầu để ra khơi đúng con nước, đâu rảnh nghe mình kể về mắt xích với chu kỳ giá.
Phép tính xăng dầu không ai nhìn thấy
Nhưng có một phép tính tôi muốn để lại đây, lần này thôi.
Ở nhiều đảo khác, giá xăng lệch lên năm tới mười ngàn đồng một lít so với đất liền — dân vẫn phải mua, vì không có lựa chọn nào khác. Tôi chọn giữ giá ổn định. Cộng dồn cái phần chênh lệch ấy lại, mỗi năm tôi âm thầm làm lợi cho bà con đảo mình một khoản không hề nhỏ.
Chỉ là bà con không thấy. Bởi họ có phải móc thêm tiền ra đâu — họ chỉ là không bị mất thêm. Mà cái “không mất thêm” thì chẳng ai cảm nhận được bao giờ. Chính quyền xem đó là chuyện mặc nhiên. Giấy tờ thủ tục vẫn phải đủ như thường. Sự gồng gánh của một doanh nghiệp nhỏ, rốt cuộc, được coi là điều hiển nhiên.
Có một dạo, điều đó làm tôi thấy bất công. “Mỗi lít xăng mình ổn định ở đảo, là đóng góp cho đảo nhiều lắm” — tôi tự nhủ vậy, mà vẫn thấy tủi.
Tôi cũng có cách giải quyết rồi
Rồi tôi nghĩ thông.
Tôi tự nói với mình: thôi, mình cũng có cách giải quyết rồi. Cách đó là — cho đi vô điều kiện, thi ân bất cầu báo.
Làm một việc tốt cho quê hương mình, chẳng lẽ lại đi cần một lời cảm ơn hay một tấm bằng khen? Nếu cho mà cầu báo đáp, thì hóa ra mình vẫn còn mong cầu. Vậy thì cái “cho” đó đâu còn trọn.
Tôi bỏ qua một bên, đi làm việc khác. Lạ ở chỗ, khi không mong nhận lại nữa, tôi thấy mình vẫn hạnh phúc — hạnh phúc vì đã giúp được người. Tôi lấy chính cái năng lượng đó đi làm những việc khác trong hệ sinh thái của mình.
Người ta hay nói: làm ăn cho giàu có rồi mới đi làm phước giúp đời. Còn tôi, tôi thấy mình hạnh phúc vì đã giúp được đời ngay cả khi mình còn chưa đủ.
Người đảo có một câu tôi tâm đắc:
“Sóng nào rồi cũng dạy ta cách lái thuyền.”
Cái đợt thiếu hụt năm đó, mấy con sóng dồn dập đó, cuối cùng dạy tôi một điều mà không trường lớp nào dạy: cho đi mà không nhận lại bằng vật chất, nhưng đổi lấy được lòng an yên — thì cái lòng an yên ấy quá lớn rồi, vật chất nào thay được.
Điều còn lại sau cùng
Tôi vẫn đang đứng đó, bên cây xăng mặt tiền giữa đảo. Vốn vẫn mỏng, biển vẫn có mùa động, chu kỳ giá vẫn lệch pha như cũ. Chẳng có gì thay đổi ở bên ngoài cả.
Chỉ có một thứ đổi, là tôi.
Tôi không còn chờ ai nhìn thấy phép tính của mình nữa. Tôi để bà con cứ vô tư đổ đầy bình ghe, ra khơi đúng con nước, và không phải bận tâm về một thằng làm cây xăng đứng lặng phía sau. Như vậy là đủ.
Cho là nhận. Tôi tin câu đó — không phải vì nghe hay, mà vì tôi đã sống nó, ngay giữa một hòn đảo, bằng từng lít xăng một.
Mời bạn ra Hòn Sơn — đặt tour tại tour.giangca.vn một lần
Nếu có dịp, mời bạn ra Hòn Sơn một lần — không phải để mua xăng của tôi, mà để thấy biển, thấy núi Ma Thiên Lãnh, thấy làng chài và những con người tôi vừa kể. Khi ra tới nơi, mời bạn ghé cây xăng Tâm Chí Thiện, gặp Giang Biển Đảo uống miếng nước, nghe thêm dăm câu chuyện đảo.
Còn chuyện về đảo và về tôi, bạn đọc thêm ở trang Lý Minh Giang là ai.
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
Kinh doanh xăng dầu ở đảo khó hơn đất liền ở chỗ nào?
Cây xăng ở đảo phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn từ đất liền, chở bằng tàu vượt biển qua nhiều mắt xích nối tiếp nhau. Chỉ cần một khâu kẹt — tàu bận, biển động, thủ tục vướng — thời gian nhận hàng từ hai ngày có thể kéo thành cả tuần.
Vì sao giá xăng ở đảo dễ bị lỗ dù bán đúng giá quy định?
Giá điều hành điều chỉnh theo chu kỳ của đất liền, nhưng hàng không ra tới đảo theo chu kỳ đó. Doanh nghiệp đảo phải gom lô lớn lúc biển êm, nên gần như luôn lệch pha: tới kỳ giá xuống vẫn đang bán lô nhập giá cao, tới kỳ giá lên thì lô rẻ đã bán hết.
Cơ chế Vùng 2 và trần 2% là gì?
Vùng 2 là địa bàn xa cảng, xa kho đầu mối, được phép bán cao hơn giá điều hành nhưng tối đa 2%. Theo trải nghiệm của tôi, định nghĩa “xa” chỉ tính khoảng cách trên đất liền, chưa có bậc riêng cho chặng vượt biển ra đảo.
Người hùng trong câu chuyện này là ai?
Là bà con và ngư dân Hòn Sơn — những người muốn ở lại bám đảo, làm giàu trên quê hương mình. Tôi chỉ là người làm cây xăng đứng phía sau, cố giữ cho nguồn dầu không đứt.
Bài học lớn nhất anh rút ra là gì?
Cho đi mà không cầu báo đáp. Khi thôi mong nhận lại, tôi đổi được một thứ lớn hơn vật chất rất nhiều: lòng an yên.
Key Takeaways
- Chuỗi cung ứng ra đảo là dãy mắt xích nối tiếp — chỉ một khâu kẹt là cả tuần không có hàng, điều người đất liền khó hình dung.
- Nghịch lý chu kỳ giá khiến doanh nghiệp đảo gần như luôn lệch pha, và với vốn mỏng thì lệch pha là ăn vào vốn chứ không phải lãi.
- “Bình đẳng trên giấy” nhưng bất bình đẳng thực chất — cùng trần giá, nhưng chi phí ngoài đảo cao gấp nhiều lần.
- Giữ giá ổn định là một khoản làm lợi âm thầm cho bà con — thứ không ai nhìn thấy, vì đó là cái “không bị mất thêm”.
- Cho đi vô điều kiện đổi lấy lòng an yên — và lòng an yên thì vật chất không thay thế được.
Lý Minh Giang | Giang Biển Đảo — sinh sống và làm việc tại đảo Hòn Sơn hơn 30 năm. Khởi nghiệp từ cây xăng của gia đình (Công ty TNHH Tâm Chí Thiện, 2011), trên nền tảng đó xây dựng hệ sinh thái du lịch và đặc sản biển đảo LAMOSE. Trang chủ: lyminhgiang.com
Để lại một bình luận